Folklore
อิ่นก๋อน หมายถึง การเล่นลูกช่วง หรือการโยนลูกช่วง เป็นการละเล่นที่ประกอบ ด้วยการต๊อดมะก๋อน การขับร้อง การฟ้อนรำและดนตรี เริ่มตั้งแต่เดือน 5 ขึ้น 1 ค่ำ หรือประมาณต้นเดือนเมษายน เป็นต้นไป เมื่อเข้าสู่เดือน 6 ขึ้น 1 ค่ำ มีการเลี้ยงศาลประจำหมู่บ้าน การละเล่นอิ่นก๋อนก็ต้องยุติลง วิธีการเล่น แบ่งออกเป็น 2 วิธี คือ - อิ่นก๋อนเตียว หรืออิ่นก๋อนกลับ ชายหนุ่มผู้เข้าร่วมอิ่นก๋อนต่างแยกย้ายกันกลับหมู่บ้านของตนเองเมื่อเสร็จสิ้นการละเล่นในแต่ละครั้ง - อิ่นก๋อนค้าง ชายหนุ่มผู้เข้าร่วมอิ่นก๋อนยังไม่กลับหมู่บ้านของตนเองเมื่อเสร็จสิ้นการละเล่นลงในแต่ละครั้ง แต่เดินทางต่อไปเพื่อขอแสวงหาขวงที่ยินยอมให้กลุ่มตนได้อิ่นก๋อนด้วย สถานที่ในการละเล่นอิ่นก๋อน คือ ขวง หรือ ข่วง หมายถึง สถานที่นัดหมายในการอิ่นก๋อน ฝ่ายหญิงเป็นผู้กำหนดและจัดเตรียมขึ้น ส่วนใหญ่เป็นลานบ้านของบ้านใดบ้านหนึ่ง มักจะทำแคร่ด้วยไม้ไผ่เป็นที่นั่งสำหรับผู้เข้าร่วมอิ่นก๋อน และแต่ละขวงต้องจัดเตรียมกองไฟไว้กลางสำหรับให้แสงสว่าง หมู่บ้านใดที่มีลูกคอนผูกติดเสาไม้สูงๆ แสดงว่าบ้านนั้นเป็นขวงของหมู่บ้าน ชายหนุ่มจึงเป่าแคนและปรบมือเดินเข้าไปในลานขวง สาวน้อยใหญ่ในขวงก็ออกมาพูดคุย ระหว่างเป่าแคนปรบมือ เล่นกันอยู่ ชายหนุ่ม เริ่มกล่าวคำร้องทักทาย ชักชวนให้สาวๆ สนใจ ลงมาเล่นด้วย มีหมอขับ หรือหมอลำ สามารถตอบโต้กับฝ่ายตรงข้ามได้ทันท่วงที ทำหน้าที่ร้องลำนำ โดยไม่มีดนตรีประกอบ เรียกว่าขับสายแปง แล้วถามความสมัครใจของฝ่ายหญิงว่าจะอิ่นก๋อนกับพี่น้องขวงนี้จะได้หรือไม่ ฝ่ายสาวจะปรึกษากันว่ารับเล่นหรือไม่ ถ้าขวงนั้นมีหนุ่มจากกลุ่มอื่นเข้ามาเป่าแคน ปรบมือขออิ่นก๋อนไว้ก่อนแล้ว กลุ่มหนุ่มที่เข้าไปทีหลังก็หมดโอกาส และต้องเดินทางไปขวงอื่น ในกรณีที่รับ ชายหนุ่มก็เริ่มเป่าแคนต่อไปอีก 3-4 เพลง ก็หยุดแล้วล้างหน้าทาแป้งแต่งตัวลงต๊อดมะก๋อน (โยนลูกช่วง) ต่อไป การเล่นต๊อดมะก๋อนมีผู้ร่วมเล่นฝ่ายละประมาณ 5-6 คนเท่าๆ กัน โดยการยืนหันหน้าเข้าหากันอยู่กลางขวง เรียงตามลำดับสูงต่ำ หรือบางครั้งเรียงตามลำดับอาวุโสห่างกันประมาณ 3-5 วา แล้วลงมือโยนลูกช่วง ฝ่ายชายพูดชักชวนฝ่ายหญิงว่า "ฮับมะกอนเน้อปีน้อง" จากนั้นก็จับสายมะก๋อน แกว่ง 3-4 รอบจึงโยนตรงให้หญิงสาว เมื่อฝ่ายสาวรับลูกมะก๋อนแล้วจึงโยนลูกช่วงกลับบ้าง ฝ่ายหนุ่มจะกล่าวคำท้าว่า "ถ้าฮับได้สู่จีให้ฮังฮาแจ๋เร้ย ปีน้องเอ้ย ถ้าฮับได้ฮาจีส่อเยาะไม้เน็บหูส้างหนึ่งเร้ย" หรือ "ส่อผ้าเปียวสู่เร้ย" ถ้าฝ่ายสาวรับได้สิ่งของที่ฝ่ายหญิงสาวต้องการจากชายหนุ่มอาจเป็น นาฬิกาข้อมือ หรือผ้าขาวม้า เมื่อยุติการเล่นลงแล้วก็คืนให้กัน ระยะเวลาที่ใช้ในการทอดลูกช่วงประมาณ 2 ชั่วโมง แล้วหยุดพัก ขณะหยุดพัก และก่อนเวลาอาหาร หมอขับหนุ่มเริ่มทำหน้าที่ขับลำนำเป็นบทชมเชย ยกย่องหมู่บ้านที่กลุ่มตนมาเยือน 1 บท แล้ว หมอขับสาวทำหน้าที่เป็นตัวแทนฝ่ายหญิงทำหน้าที่ขับร้องลำนำตอบ ซึ่งบทขับนี้ไม่มีเสียงดนตรีประกอบใดๆ เป็นการถามถึงที่อยู่ของฝ่ายหนุ่มๆ และเรื่องทั่วๆ ไป เกี่ยวกับหมู่บ้าน ต่างฝ่ายต่างขับลำนำแก้กันคนละบทสองบทแล้วจึงชวนกันหยุดพักเพื่อกินข้าวงาย อาหารที่นำมาเลี้ยงเป็นหน้าที่ของฝ่ายหญิง หรือบางครั้งอาจต้องกลับไปเอาที่บ้าน หนุ่มๆ ที่หมายตาสาวก็ติดตามสาวไปที่บ้าน เพื่อทำความรู้จักพ่อแม่ของฝ่ายหญิง และอาจช่วยอาสาตัดฟืน ตำข้าว ทำงานเพื่อแสดงให้เห็นความแข็งแรงของตน เมื่อรับประทานอาหารเสร็จแล้วต่างฝ่ายต่างแยกกันไปพักผ่อน เวลาประมาณ 4 โมงเย็น เล่นโยนลูกช่วงอีกครั้งหนึ่ง ขณะที่โยนลูกช่วงมีการขับเพลง เรียกว่าขับสายแปง ในเชิงเกี้ยวพาราสีกัน ด้วยภาษาที่แสดงความรัก การเจียมเนื้อเจียมตัว เวลาหยุดพักชักชวนกันไปช่วยงานบ้านด้วยการฝ่าฟืน ตักน้ำ ตำข้าว หาบน้ำใช้ เพื่อความสนิทสนมอีกครั้ง ถึงเวลาค่ำ หมอแคนเริ่มเป่าแคนเป็นการชักชวนสาวๆ ให้เข้าร่วมฟ้อนรำ ในระหว่างนั้นผู้ใหญ่ในหมู่บ้านต่างชักชวนลูกหลานที่ยังอยู่ในวัยเด็กไปดูการฟ้อนรำด้วย ในการฟ้อนรำมีเสียงเพลงที่ร่วมกันขับร้องประกอบเพลงแคนเรียกว่า "เซิ่งกอน" ตอบโต้กันในลีลาต่างๆ หากฝ่ายใดร้องไม่ทัน ตอบโต้ไม่ได้ ถือว่าเป็นฝ่ายแพ้ ต้องเริ่มต้นร้องกันใหม่ ถึงเวลา 5 - 6 ทุ่มก็หยุดพัก กินแลง เมื่ออิ่มแล้ว หนุ่มหมอขับเริ่มขับสายแปงอีกครั้งเพื่อเป็นการอวยพร ขออภัยผู้สูงอายุของขวงนั้น เมื่อล่วงเข้าสู่เที่ยงคืน ถึงขั้นตอนการวานสาว คือ การจองสาวเพื่อคุยด้วย และ โอ้สาว คือ การที่ชายหนุ่มพูดคุยกับหญิงสาวที่ตนสนใจ โดยให้กลุ่มหญิงสาวมานั่งเรียงแถวกันเรียงตามอายุน้อยไปหามาก ใช้ผ้าสไบหรือผ้าเปียวคลุมหน้า ชายหนุ่มต้องอาศัยการจดจำรูปร่างลักษณะของหญิงสาวที่ตนสนใจในขณะร่วมอิ่นก๋อนเพื่อบอกแก่หัวหน้าขวงได้ถูกต้องว่าตนเองจะวานสาวคนใด ฝ่ายหญิงสาวก็พยายามปิดบังตัวเองเพื่อทดสอบความจำของชายหนุ่ม ในขณะนั้นกองไฟที่ให้แสงสว่างจะเริ่มถูกพรางให้มืดลงเพื่อไม่ให้แต่ละฝ่ายจำหน้ากันได้ เมื่อทั้งสองฝ่ายพร้อมแล้วหัวหน้าข่วงเป็นผู้ดำเนินการด้วยการตั้งคำถามว่า ใครจะวานแม่ที่ 1 ฝ่ายชายจะลุกขึ้นยืนตรงหน้าหญิงสาวที่ตนหมายปอง สาวคนแรกจะลุกขึ้นเดินนำหนุ่มคนนั้นไป เพื่อหาสถานที่คุยกันตามลำพัง หัวหน้าขวงดำเนินการต่อไปจนครบจำนวนหญิงสาว การพูดคุยนั้นถ้าถูกใจก็จะสานสัมพันธ์ต่อไป ถ้าไม่ถูกใจฝ่ายหญิงก็ขอตัวกลับบ้าน การอยู่ในที่ลับตานั้นไม่มีการประพฤติที่เสียหาย หรือล่วงเกินกัน ผู้เข้าร่วมอิ่นก๋อน ต้องเป็นหนุ่มสาวที่อายุประมาณ 15 - 16 ปีขึ้นไป ผู้ชายลาวโซ่งนิยมสวมกางเกงส้วงฮีและสวมเสื้อไท ในระหว่างการเดินทางไปอิ่นก๋อนตามหมู่บ้านต่างๆ ใช้ผ้าขาวม้า หรือหลวม กระเป๋าเล็กๆ สำหรับใส่หมาก พลู บุหรี่ และของใช้อื่นๆ คาดเอว หนุ่มๆ ต่างเตรียมเสื้อฮี ติดตัวไปด้วย ผู้หญิงที่ร่วมอิ่นก๋อนต่างนุ่งผ้าซิ่นลายแตงไทย สวมเสื้อก้อม หรือสวมเสื้อกระโปรง ห่มทับด้วยผ้าสไบสีต่างๆ หรือผ้าเปียว มาพันรอบอก ใส่เครื่องประดับอย่างสวยงาม เมื่อถึงเวลาโยนลูกช่วงต่างเปลี่ยน เป็นสวมเสื้อฮีกันทุกคน