ในอดีตเมื่อถึงเดือนยี่ ซึ่งตรงกับวันขึ้น 15 ค่ำ เดือนพฤศจิกายน ของทุกปี จะสว่างไสวไปด้วย “โคมยี่เป็ง” และ”ผางประทีป” บ้านเรือน และวัดวาอารามสะอาดหมดจด งดงามด้วย “ซุ้มประตูป่า” ในสายน้ำปิงดารดาษไปด้วยเปลวประทีปอันเกิดจาก กระทงกาบกล้วย และ สะเปา เปี่ยมไปด้วยความสุขจากศรัทธาในพระพุทธศาสนา
แต่ต่อมา ภาพเหล่านี้ค่อยๆ เลือนลางจางหายไป
มาถึงวันนี้ได้ร่วมใจกันฟื้นฟู และอนุรักษ์วัฒนธรรมประเพณี เพื่อนำเสน่ห์ของช่วงวันคืนแห่งสีสันจากโคมยี่เป็ง กลับสู่เมืองอีกครั้ง “ประเพณีเดือนยี่เป็ง” จึงเป็นจุดเริ่มต้นของแรงบันดาลใจในการสืบสานวัฒนธรรมล้านนานี้ต่อไป...
ประเพณีเดือนยี่เป็ง เกิดขึ้นในเดือนยี่ของชาวไทยล้านนา ซึ่งตรงกับเดือนพฤศจิกายนขึ้น15 ค่ำ โดยก่อนจะถึงวันยี่เป็ง 2-3 วัน ชาวไทยล้านนาจะจัดทำความสะอาดบ้าน วัดวาอาราม ถนน เพื่อเตรียมเฉลิมฉลองประเพณียี่เป็ง
หลังจากนั้นก็จะนำก้านมะพร้าว ต้นกล้วย ต้นอ้อย ดอกไม้มาช่วยกันทำซุ้มประตูหน้าบ้าน และประตูวัด เรียกว่า “ประตูป่า” โดยมีความเชื่อว่าพระเวสสันดรจะเข้ามาในวัด และบ้านของตนเพื่อความเป็นสิริมงคลและชาวล้านนา
ครั้นเมื่อถึงตอนเช้าวันยี่เป็ง ก็จะมีการทำบุญด้วยการนำข้าวปลามาถวายพระสงฆ์ เพื่ออุทิศส่วนกุศลให้แก่บรรพบุรุษผู้ล่วงลับไปแล้ว เรียกว่า “ตานขันข้าว”
จัดเทศน์มหาชาติโดยกัณฑ์ที่นิยมเทศน์ในช่วงเดือนยี่นี้คือเวสสันดรชดกพร้อมกับนิมนต์พระธรรมถึกที่มีชื่อเสียงมาเทศนา เรียกว่า “ตั้งธรรมหลวง”
จัดพิธี “ตั้งธรรมหลวง” โดยตกแต่งพระอุโบสถให้เป็นป่าเพื่อเทศน์มหาชาติโดยกัณฑ์ที่นิยมเทศน์ในช่วงเดือนยี่นี้คือ “เวสสันดรชาดก” มีทั้งหมด 13 กัณฑ์ เทศน์ทั้งวันทั้งคืน
พอพลบค่ำก็จะนำกระถางเทียนหรือขี้ผึ้งเรียกว่า “ผางประทีป” จุดเรียงไว้ตามหน้าบ้านหรือตามรั้วเท่ากับอายุของคนในบ้าน พร้อมกับประดับโคมรูปลักษณ์ต่างๆ อาทิ โคมแขวน โคมกระต่าย โคมหมุน
การจุดโคมลอยก็เป็น กิจกรรมอีกหนึ่งอย่างที่นิยมเล่นกันในงานประเพณีเดือนยี่เป็ง โดยโคมลอยที่ปล่อยในตอนกลางวันทำด้วยกระดาษสีและมักจะนำเงิน สิ่งของ เพื่อเป็นรางวัลกับผู้ที่เก็บโคมนั้นได้ เรียกว่า “ว่าว” ส่วน “โคมไฟ” จะจุดในตอนกลางคืน ตามตำนานกล่าวว่าเพื่อบูชาพระเกตุแก้วจุฬามณี
สะเปา บรรจุดอกไม้ ธูปเทียน ข้าวสารอาหารแห้ง ลอยไปตามแม่น้ำ ไม่ก็เตรียมเป็นกระทงลอยเพื่อขอขมาและบูชาแม่พระคงคา
และยามค่ำคืนก็จัดเตรียม “สะเปา” บรรจุดอกไม้ ธูปเทียน ข้าวสารอาหารแห้ง ลอยไปตามแม่น้ำ ไม่ก็เตรียมเป็นกระทงลอยเพื่อขอขมาและบูชาแม่พระคงคา